Dziedzictwo Kulturowe po Skasowanych Klasztorach, 8, 2016

Jerzy Kaliszuk, ‘Codices deperditi’. Średniowieczne rękopisy łacińskie Biblioteki Narodowej utracone w czasie II wojny światowej (Dziedzictwo Kulturowe po Skasowanych Klasztorach, red. Marek Derwich, 8/1–3), t. 1–3, Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii, 2016, ss. 688, 1379, 754, 7 tab., 6 diagr., 68 il., bibliografia; aneks, indeksy, konkordancja sygnatur, streszczenie w języku angielskim

W 1944 r. niemal cały księgozbiór Biblioteki Narodowej w Warszawie został zniszczony przez Niemców. Prezentowana książka stanowi próbę zrekonstruowania zawartości zbioru średniowiecznych rękopisów łacińskich z tej biblioteki. Burzliwe dzieje kolekcji w XIX i 1 poł. XX w. sprawiły, że przedwojenni badacze nie zdążyli dokonać pełnego opisu przechowywanych w BN zbiorów, a dotychczasowe kartoteki i rękopiśmienne katalogi spłonęły razem z książkami. Na podstawie żmudnej kwerendy autorowi udało się zebrać informacje o niemal 1 500 rękopisach średniowiecznych. Aby odtworzyć zawartość poszczególnych kodenksów, autor wykorzystał wzmianki w pracach naukowych z XIX i XX w., listy, szczątkowo zachowane kartoteki i katalogi rosyjskie, a także cudem ocalałe z wojny prywatne zapiski badaczki Marii Hornowskiej.

W książce zostały przedstawione nie tylko zawartość i dzieje kolekcji: autor podjął próbę określenia środowisk, z których pochodziły i funkcjonowały rękopisy. Z badań wyłania się obraz funkcjonowania w późnośredniowiecznej Polsce skomplikowanej sieci intelektualnej, łączącej klasztory, katedry, kolegiaty, parafie i środowisko uniwersyteckich uczonych, obejmującej praktycznie cały obszar państwa. W ramach tej sieci krążyły książki i idee, co prowadziło do kształtowania się wśród jej członków poczucia wspólnej tożsamości, nie ograniczającej się tylko do przynależności do konkretnych wspólnot instytucjonalnych czy geograficznych.

Oprócz analizy kolekcji, publikacja zawiera opisy kodykologiczne zidentyfikowanych średniowiecznych rękopisów łacińskich. Odnotowane cechy poszczególnych kodeksów mogą stanowić pomoc w ewentualnej identyfikacji kolejnych znalezisk. Opracowaniu towarzyszą wypisy źródłowe z nieistniejących już nowożytnych rękopiśmiennych katalogów bibliotecznych, zachowanych w odpisach, indeksy i reprodukcje podobizn niektórych nieistniejących już dziś rękopisów.

seria-tom8
Spis treści: przeglądaj / pobierz
Cena: oprawa miękka – 340 zł / oprawa twarda – 400 zł

t. 1: Dzieje i charakterystyka kolekcji, ss. 688, 7 tab., 6 diagr., indeksy (trzy: osób, nazw geograficznych, cytowanych rękopisów), summary (do t. 1–3), informacja o autorze

Spis treści: przeglądaj / pobierz
seria-tom8_1

t. 2: Katalog rękopisów utraconych, cz. 1–2, ss. 1379 (cz. 1: s. 1–646, nr 1–581; cz. 2: s. 647–1379, nr 582–1445)

 

Spis treści: przeglądaj / pobierz
Seria wydawnicza, tom 8, 2, cżęść 1Seria wydawnicza tom 8, 2, część 2

t. 3: Indeksy. Aneks. Bibliografia, ss. 754, 68 il.; indeksy (do t. 2, siedem: autorów i tytułów tekstów, tytułów kodeksów, kopistów, proweniencji, chronologiczny, cytowanych rękopisów), konkordancja dawnych sygnatur, wykaz rękopisów zachowanych, aneks: wypisy źródłowe, bibliografia (do t. 1–3), ilustracje (do t. 1–3)

Spis treści: przeglądaj / pobierz seria-tom8_3

t. 1: Dzieje i charakterystyka kolekcji

Spis treści

Spis treści 5
Przedmowa 9
Wstęp 13
Część 1. Dzieje kolekcji i stan opracowania 45
1. Pierwszy okres warszawski (XVIII w. – 1832) 49
1.1. Rękopisy Biblioteki Załuskich 49
1.2. Rękopisy biblioteki poryckiej Tadeusza Czackiego 61
1.3. Rękopisy biblioteki Czartoryskich w Puławach 67
1.4. Rękopisy biblioteki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk 70
1.5. Rękopisy Biblioteki Publicznej przy Uniwersytecie Warszawskim 78
1.5.1. Zbiory Biblioteki Liceum Warszawskiego 78
1.5.2. Biblioteka przy Sądzie Apelacyjnym 79
1.5.3. Rękopisy z bibliotek suprymowanych klasztorów 81
1.6. Rękopisy warszawskie – stan opracowania 85
1.7. Wywiezienie zbiorów bibliotecznych do Petersburga 92
2. Okres rosyjski: w Cesarskiej Bibliotece Publicznej w Petersburgu (1795 – 1832 – 1921) 97
3. Drugi okres warszawski 139
3.1. Rewindykacja zbiorów z Rosji 139
3.2. W BUW i BN 154
3.3. Biblioteka Wilanowska 155
3.4. Stan opracowania zbioru rękopisów Biblioteki Narodowej do 1939 r. 161
3.5. Stan na 1939 r. 167
4. Druga wojna światowa – zniszczenie zbiorów 171
5. Przywoływane z pamięci – powojenna literatura przedmiotu 181
6. Stan zachowania w Bibliotece Narodowej 195
Część 2. Charakterystyka kolekcji 199
1. Wprowadzenie 201
1.1. Identyfikacja tekstów / zawartości kodeksów 203
1.2. Datowanie kodeksów 205
1.3. Proweniencja nowożytna kodeksów 206
2. Zestawienia statystyczne 209
2.1. Liczba rękopisów 209
2.2. Materiał piśmienny 211
2.3. Wielkość (format) rękopisów 212
2.4. Czas powstania 213
2.5. Pochodzenie rękopisów (proweniencja nowożytna) 216
3. Księgozbiory średniowieczne 227
4. Rękopisy pochodzenia polskiego o znanej proweniencji średniowiecznej 231
4.1. Biblioteki klasztorne 231
4.1.1. Książka i biblioteki w regule zakonnej 231
4.1.1.1. Reguła św. Benedykta 232
4.1.1.2. Reguła św. Augustyna 243
4.1.1.3. Reguła św. Franciszka 247
4.1.1.4. Reguła a praktyka zakonna 250
4.1.2. Zakony reguły św. Benedykta 262
4.1.2.1. Benedyktyni 262
4.1.2.1.1. Święty Krzyż 263
4.1.2.1.2. Sieciechów 284
4.1.2.1.3. Lubiń 294
4.1.2.1.4. Płock 299
4.1.2.2. Cystersi 300
4.1.2.2.1. Koprzywnica 302
4.1.2.2.2. Ląd 317
4.1.2.2.3. Paradyż 325
4.1.2.2.4. Sulejów 330
4.1.2.2.5. Wieleń / Przemęt 333
4.1.2.2.6. Zemsko / Bledzew 336
4.1.2.2.7. Jędrzejów 337
4.1.3. Zakony reguły św. Augustyna 340
4.1.3.1. Bożogrobcy (Miechów) 342
4.1.3.2. Kanonicy regularni 358
4.1.3.2.1. Czerwińsk 358
4.1.3.2.2. Mstów 365
4.1.3.3. Premonstratensi (Witów) 369
4.1.3.4. Duchacy (Kraków) 373
4.1.3.5. Paulini 375
4.1.3.5.1. Beszowa 377
4.1.3.5.2. Brdów 381
4.1.3.5.3. Kraków-Skałka 382
4.1.4. Mendykanci 385
4.1.4.1. Dominikanie 388
4.1.4.2. Franciszkanie / franciszkanie obserwanci (bernardyni) 391
4.1.4.3. Augustianie-eremici 395
4.1.5. Księgozbiory klasztorne: ludzie – książki – teksty 396
4.1.5.1. Pozyskiwanie książek 401
4.1.5.1.1. Skryptoria 401
4.1.5.1.2. Dary 412
4.1.5.1.3. Zakupy 415
4.1.5.1.4. Inne sposoby pozyskiwania książek 420
4.1.6. Księgozbiór / Księgozbiory  422
4.1.6.1. Księgi kościoła 424
4.1.6.2. Księgi kapitulne 425
4.1.6.3. Księgi „biblioteczne” 429
4.2. Księgozbiory katedralne 471
4.2.1. Kraków – biblioteka katedralna 475
4.2.2. Płock – biblioteka katedralna 478
4.3. Księgozbiory kolegiackie 481
4.3.1. Wiślica – kolegiata NMP 484
4.3.2. Skarbimierz – kolegiata św. Jana Chrzciciela 488
4.3.3. Sandomierz – kolegiata NMP 490
4.3.4. Warszawa – kolegiata św. Jana Chrzciciela 493
4.3.5. Tum pod Łęczycą – kolegiata NMP i św. Aleksego 494
4.4. Księgozbiory parafialne 497
4.5. Rękopisy z kręgu Uniwersytetu Krakowskiego 513
4.6. Rękopisy z kręgu ludzi świeckich 519
5. Rękopisy pochodzenia polskiego o nieustalonej proweniencji 523
6. Rękopisy proweniencji obcej 529
6.1. Francja – 51 rękopisów 530
6.2. Włochy – 31 rękopisów 536
6.3. Czechy – 28 rękopisów 542
6.4. Flandria / Niderlandy – 12 rękopisów 547
6.5. Niemcy – 7 rękopisów 549
6.6. Austria – 4 rękopisy 551
6.7. Anglia – 3 rękopisy 552
6.8. Węgry – 3 rękopisy 553
7. Rękopisy o nieustalonej proweniencji 557
7.1. Rękopisy o nieustalonej proweniencji średniowiecznej 558
7.1.1. Rękopisy pochodzące z Biblioteki Załuskich (ok. 330 kodeksów) 558
7.1.2. Rękopisy pochodzące z bibliotek zabranych w 1832 r. (ok. 230 kodeksów) 570
7.1.3. Rękopisy pochodzące z Biblioteki Wilanowskiej (28 kodeksów) 582
7.2. Rękopisy o nieustalonej proweniencji nowożytnej 584
Podsumowanie 587
Summary 597
Spis tabel i diagramów 611
Indeksy do tomu 1 613
1. Indeks osób 615
2. Indeks nazw geograficznych 651
3. Indeks cytowanych rękopisów 665
Informacja o autorze 687
781 Views since 27 V 2015 2 Views Today
781 Views since 27 V 2015 2 Views Today
Top